Приветствую Вас, Гость
Главная » Статьи » Мои статьи

МИЛЛИ КЪИЛИХДИН ВА КЪАНАЖАГЪДИН ГУЬЗГУЬ (Зеркало национального характера и этнической культуры)
МИЛЛИ КЪИЛИХДИН ВА КЪАНАЖАГЪДИН ГУЬЗГУЬ

Миллет, халкь кьилди-кьилдин ксарикайни хзанрикай, сихилрикайни тайифайрикай арадал къвезвай т1ебии ибарат я. Умуми ч1ални яшамиш жедай ери – чил, тарих, меденият авай гьар са халкь – ам т1ебиатдин кьилдин беден яз гьисабиз жеда. И бедендизни, инсандиз хьиз, гьар жуьредин лишанар – къилихарни хесетар, кьет1енвилерни тафаватлувилер хас я. Миллетдин кьет1енвал хуьзвай, ам масадбурукай чара ийизвай лишанриз милли т1амгъа (код) лагьайт1ани жеда. Ихьтин лишанри милли къанажагъ (самосознание) арадал гъизва. Милли къанажагъ халкьдикай миллет ийизвай, ам миллет яз хуьзвай зурба къуват я лагьайт1а, чун бат1ул жедач.
Девирар къвез-алатзава. Гьукуматар, арадал къвез, чк1изва. Халкьар гагь са, гагь маса пачагьлугърин лувук-пацук акатзава. Гьавиляй милли къанажагъ дегиш хьун – им т1ебии кар я. Гьелбетда, къанажагъ дегиш хьунин гьар жуьре рекьер ава: хийирдин ва зарардин… Анжах миллетдин лап гужлу къатарилай, къуватлу лепейрилай (Л.Н. Гумилева абуруз пассионарияр лугьузва) и дегишвилерин рекьера милли лишанар квахьуникай ва милли къилих терсеба элкъуьникай хуьз алакьда.
Эгер лезги халкь арадал атайдалай инихъ миллет вилик финин рекьера вил экъуьрайт1а, аквада хьи, чи халкь вичин милли къанажагъдиз къарши културайрин таъсиррик акатна. Уьмуьрдин, кьилхуьнин ва маса рекьера халкьди эсиллагь вичиз хас тушир бязи къилихар, хесетар, лишанар кьабулна. Гьа са вахтунда жуван махсусвал ва кьет1енвал хци яз хуьзвай гзаф терефар и рекьера гарув вугана; ивида, руьгьда, къанажагъда милливал хуьзвай зерреяр (гендин код) квадарна. Ихьтин нетижайрин къурхулувал ам я хьи, чун чпихъ галаз даим арасда хьайи мидяйри чи руьгьдин эмениятдихъ галаз тухвай женг къéни зайиф жезвач, акси яз, ам къвез-къвез гена къуватда гьатзава. Гъейрибуру чал илит1ай адетри, хесетри, къилихри дат1ана чи милли къанажагъдихъ, кьат1унрихъ галаз женг ч1угвазва, ва и женгини чи руьгьдин медениятдин гзаф терефар гьеле вичиз муьт1уьгъарнава. Къе чаз а гъейри хесетар, лишанар жуванбур хьиз (жуванбурулайни!) хуш хьанва (яраб чаз лук1вал гьакьван хуш я жал, лук1вилиз «чан Лук1арин хуьр!» – гимн кхьиз?). Къе жуван милли дувулдин са т1вар ван хъхьайла чун вилер экъисна «гье-гье! гьак1 жедан-е!» – лугьуз серсер хьана акъваззава. Гьатта девиррин руквадикай къажгъай ч1алан са гаф арадал хкун паталдини, бязи макъамра чун еке женг ч1угуниз мажбур жезва. Нихъ галаз? Чна чахъ галаз! Милливилин зерреяр квадарай ва квадарзавайбурухъ галаз...
Заз жуван ихтилат чи хуьрерин, куьчейрин, вац1арин т1варарикай (яни милли топонимикадикай) давамариз к1анзава. Зи фикирдалди, милли т1варар гуьнгуьна хтун тавунамаз, милли руьгь начагъвиликай хуьз, азад ийиз жедач, халкьдикай къуватлу, сагъ ва сих эл, миллет жедач. Бес дидедч1ал играми хьун, багъри тарихдал ва културдал дамах авун тушни миллетдин руьгьдин сагъвилин ва девлетлувилин важиблу шагьидар? Эгер халкьдин садвал, къуват акваз к1ан ят1а, адан векилар гьик1 рахазват1а килиг. Гьанай вири аквада. Кьве гаф жуванди, вад гаф патанди кутаз рахазвай миллетдихъ гьихьтин садвал, гьихьтин къуват хьурай!? Дидедч1алан месэлаяр гьялзавай мярекатдал са ч1аландар алим ик1 рахазвай: «...Патав снаряд взрыватся хьана... Бедрода акьур зун, шататся хьана, алукьна...». Бес и алимрин гъилевай ч1алан язух тушни!
Ша, чна лезги вац1аринни дагъларин, хуьреринни ксарин т1варариз фикир гун. Чалай вуч хуьз алакьна, чна вуч квадарна..? И месэлайрикай чи прессада садрани кьведра кхьенач. Амма, гьайиф хьи, вири къайгъуяр, вири фикирар анжах чарарал аламукьна. Абурухъ виле аквадай хьтин нетижаяр хьанач (гьахъ я, жедай са вакъиани хьана: Аламишедиз «Эминхуьр» т1вар гана (гьелбетда, «Эминахуьр» дуьз тир). Эгер виликдай, идеология себеб яз, ихьтин месэлаяр къарагъардай мумкинвилер авачирт1а, гила, виликан идеология дегиш хьайила, Урусатда (и т1варни чна вучиз ят1ани Россия кхьизва) чаз жуван милли т1варар майдандиз хкидай мумкинвал хьанва (гьайиф хьи, ихьтин мумкинвал Азербажанда бажагьат жеда). Урусатдин Гьукуматдин Думади урус ч1алан михьивилин патахъай къарар кьабулнава. Са гзаф гьукуматра (Германия, Франция, Исландия, Турция...) ч1алан михьивал хуьнин гьакъиндай лап к1еви къанунар кардик кутунва. Яъни ч1алан месэлаяр гьамиша важиблу месэлайрин жергеда хьайиди я ва женни хъийида. Вучиз лагьайт1а, анжах ч1ала миллет хуьда. И кар чаз тарихди субутзава: чил хвейи миллетри чилер жагъур хъувуна. Ч1ал квахьай миллетар чеб гелсуз квахьна.
Хуьрерин т1варарай – кент, вац1арин т1варарай чай, су гафар кьет1идаказ акъудун чарасуз я. Ихьтин серенжемри чи ч1алан, чи къанажагъдин кьет1енвал, михьивал, ч1алан экология хуьниз куьмекда. Урусри сифте чал илит1на, ахпа чпи инкар хъувур т1варарни чна хуьзва (кешкена, жуван бубайрин т1варар икьван вафалувилелди хуьз хьанайт1а!). Веледриз т1варар гудайлани бубайрин т1варар, къагьриманрин, кьегьалрин т1варар бязи вахтара чаз усал аквазва. Белки, гъейри, айру т1вараралди чаз чи меденавал къалуриз к1анзават1а? Аллагьди яргъазрай, зун маса миллетрин т1варариз ст1у акси кас туш. Гьелбетда, т1вар гьар сада вичи вичел гъизвай абур я. Бязида «Шагь» т1варц1икай «гачал» ийида, бязи гачалди вичин т1вар шагьдин дережадиз акъудда. Бес Большевик, Куйбышев, Джонрид, Мелс (Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин), Къенфет, Ашкалат хьтин т1варар чи културадихъ галаз кьазвач эхир. (Мусурманвал илит1далди хьайи) чи къадим т1варар квелди усал я: Шаргир, Жуваншир, Шарвал, Арас, Арсвалан, Мовсес, Бак1ур, Михьит1вар, Варз (Вараз), Вич1егь (Вече)..? (Гьелбетда, къе и т1варар чаз чарабур хьиз аквазва). Тухумрин, сихилрин т1варар хуьн гена чарасуз кар я. И т1варари са мус ят1ани яд уьлквейриз акъатай жуван багърияр жагъурзава (ихьтин агьвалатрикай «Туьркияда стхайрин кьилив» кьил алаз за жуван рекьерин дафт1арда кхьенай).
Бязи хуьрерин къадим т1варар гелсуз квахьзава, и карди чи тарихни квадарзава. Зи фикирдалди, Лезгистандин куьгьне хуьрера куьчейриз т1варар гун дуьз кар туш. Чи кьилхуьн (яшайиш) магьлейрин т1варарихъ галаз алакъалу я (хуьрерин к1валер куьчейра ваъ, магьлейра эцигнава эхир!). Гьа ихьтин къайда хуьнни лазим я. Месэла, Горькийдин куьче ваъ, Къамбар магьле… Ц1ийиз кутунвай хуьрерин дуьз ц1арц1ин куьчейриз, белки, т1варар гуз жеда. Куьч хьанвай, чк1анвай хуьрерин т1варарни магьлейрин ва куьчейрин т1варара хуьз жедай. Месела, Эминахуьре: Хутаргъ-куьче, Циц1ер-куьче... Агъа-Ст1алдал: Барбийрин магьле, Кацер магьле, Хъравар...
Бес чи къадим хуьрерин т1варар квадриз гьайиф тушни: Игъирар, Ялцугъар, Циц1игъар, Хутаргъар, Циц1ер, Хенжелек1еле..? Чи маканрин, ерийрин т1варар – Муьшкуьр, Шарван, Шарракун, Терсепул, Кра (ам Куьредиз элкъвенва) – рик1елламайбур гзаф амани? Гьинава Дасхуьруьнви Мовсес хайи Дасхуьр, Низами хайи Къумхуьр, Гьажи Давудан Тителрин хуьр? Азербайджанда Тителриз – Дедели, Цуругъриз – Зрых, Гада-Ц1ийихуьриз – Гадазейхур, Кц1ариз – Гусар, Къубадиз – Губа, Парт1авдиз – Берда ва ик1 мад…лугьузва. Бязи чкайрин т1варар эсиллагь дегишарзава: Кьудкъашан – Огуз ва мсб. Къе а хуьрер, шегьерар чибур туш лугьузва, ва чазни и кар успат авун четин акъваззава. Чи къуншийрин картайрал чи чилериз махсус къацу ранг ягънава ва абур чпин сергьятрик кутунва. Вучиз? – ви суалдизни ажеб дугъри жаваб гузва: «Аку, им куь карта яни? Инал вуч кхьенва: Магарамкент, Касумкент, Ахтычай, Гюльгеричай, Рычалсу…?». Мад вуна вуч хълагьда? Чна Нерен К1еледикай Нарын-Кала авуна, Дербендин Алупан килисдиз «эрмени килиса» лугьузва. Ахцягьдикай – Ахты, К1елет1дикай – Къаладжух, К1иридикай – Икра хьанва… Гъуцарин диндин, хашпара девирдин ирс чна эсиллагь инкар ийизва. Лезги суварар (Яран, Эвелцан, Цуькверин ва мсб.) къадагъа ийидайбур пайда хьанва, «Шарвили» эпос кваз кьазвач, Нуьгведа авай Григорисан килис эрменийрив вахканва… «Сувар» гаф вич рик1елай алатзава. (Бязибуру «сув» – дагъдин къацу т1ул ва «дагъ» – кур гафар какадарзава). Гзаф вахтара Яран сувариз «Новруз байрам», сив хуьнин сувариз «Ураза байрам» лугьун адет хьанва... Ихьтин крари чи културадиз кьец1 гузва, милли руьгь ажузарзава, лезгивилин дамах агъуз вегьезва. Дуьнйадиз «Лезгинка» кьуьл багъишай чахъ кьуьлердай устадар тахьун, саки вадвишехъ агакьна халкьдин маниярни макьамар гайи лезги халкь къе мани вилик финин жигьетдай Дагъустандин бязи халкьарилай кьулухъ галамукьун милли културада са гьихьтин ят1ани татугайвилер авайвилин шагьидар тушни?
Кьасумхуьруьн далдамчияр уьлкведа машгьур авур, Московда Дагъустандин халкьарин културайрин Декада физвай ч1авуз (1960 йис) лезги културадин пайдах кьакьан дережадиз хкажай, СССРдин културдин лайихлу кардар Ифрат Кьасумов хьтин, Кьулан-Ст1алдал културдин ва акъажунрин зурба имарат-дворец эцигай, спортдиз гьяркьуь рехъ ачухай, хуьре лезги театр тешкилай, багълар, паркар, шегьре рекьер кутуна Кьулан-Ст1алдикай шегьер авур Альдеров Сиражидин хьтин рухваяр, гьайиф хьи, къе кьит я…
«Эгер миллетдихъ милли къаст (идея) авачт1а, ам кьенвай миллет я», – лагьанай са арифди. Эхь, вишра гьахъ гафар я. Виридалай кьакьан тир чи милли къаст кьве пай хьанвай лезги халкь ахгудун я. И къаст кьилиз акъудун паталди чна тарихдин кьакьан гурарин гзаф к1арар муьт1уьгъарна к1анзава. Гьахьтин таъсирлу к1арарикай яз, чна милли къанажагъ к1вачел ахкьалдарун лазим я: гьар са легьзедилай-легьзедалди, йикъалай-йикъалди… Гьак1ан кьуру, буш лозунгар лугьуни, алазни-алачиз хуруз гъуд ягъуни, жуван гъвеч1и агалкьунрал ч1ехи шадвал ийиз суст хьуни чаз хийир ваъ, анжах зарар гуда.
Гила, «Лезги газет» к1елзавай гьуьрметлу жемят, чи милли т1варар майдандиз хкунин патахъай заз жуван бязи теклифар квехъ галаз меслятиз к1анзава. Жуван теклифар вири гьасятда кьабулиз жедайбур ва гьуьжет алачирбур я лугьудай фикирдивай зун яргъа я. Анжах ихьтин месеэла чи вилик акъвазнавайди ва чна ам гьялун чарасуз тирди ашкара я. Агъадихъ чна т1варарин официал документра авай жуьреяр ва чна теклифзавай вариантар лезги ва урус ч1алаларди гъизва:
Ст1ал Сулейманан район /Сулейман-Стальский район
Агъа-Арагъ /Ашага-Араг = Агъа-Арагъ /Ага-Араг; Агъа-Ст1ал /Ашага-Стал = Агъа-Ст1ал /Ага-Стал; Агъа-Къартас /Ашага-Картас = Агъа-Къартас /Ага-Картас; Алкьвадар /Алкадар = Алкьвадар /Алкадар; Асалдхуьр /Асаликент = Асалдхуьр /Асалдхур; Алидхуьр /Аликент = Алидхуьр /Алидхур; Бутахуьр /Буткент = Бутахуьр /Бутахур; Векьелар /Векеляр = Векьелар /Векелар; Вини-Хъартас /Юхарикартас = Вини-Хъартас /Вини-Картас; Вини-Арагъ /Юхари Араг = Вини-Арагъ /Вини-Араг; Вини-Ст1ал /Юхари-Стал = Вини-Ст1ал /Вини-Стал; Вини-Ц1инит1 /Юхари-Цинит = Вини-Ц1инит1 /Вини-Цинит; Гачалхуьр /Качалкент = Гачалахуьр /Гачалахур; Герейханован совхоз /с-з им.Герейханова 1 и 2- отделение = Шарракун; Гъетягъ /Уллу-Гатаг = Гъетягъ /Гетаг /Гатаг; Дарк1уш-Къазмаяр /Даркуш-Казмаляр = Дарк1уш-Къазмаяр /Даркуш-Казмаяр; Зугьрабахуьр /Зухрабкент = Зугьрабахуьр /Зухрабахур; Курк1урхуьр /Куркуркент = Курк1урхуьр /Куркурхур; Курхуьр /Куркент = Курхуьр (Крахуьр) /Курхур (Крахур); Кьасумхуьр /Касумкент = Кьасумахуьр /Касумхур; Кьулан-Ст1ал /Орта-Стал = Кьулан-Ст1ал /Кулан-Стал; К1ахцугъ /Кахцуг = К1ахцугъ /Кахцуг; К1варчагъ /Карчаг = К1варчагъ /Кварчаг; Нуьц1уьгъ /Нютюг = Нуьц1уьгъ /Нуцуг; Пиперхуьр /Пиперкент = Пиперахуьр /Пиперхур; Питидхуьр /Питикент = Птидхуьр /Птидхур; Сайтархуьр /Сайтаркент = Сайтарахуьр /Сайтархур; Салиян /Сальян = Салиян; Сардархуьр /Сардаркент = Сардарахуьр /Сардархур; Сиидар /Саидкент = Сейидар; Ст1алрин Къазмаяр /Ашага-Стал-Казмаляр = Ст1ал-Къазмаяр /Ага-Стал-Казмаяр; Татарханхуьр /Татарханкент = Татарханхур /Татархан; Хтун /Хтункент = Хтун; Хуьпуькь /Хпюк = Хпуькь /Хпек; Цицик /Зизик = Циц1ек /Цицек; Ц1араххуьр /Царахкент = Ц1араххуьр /Цараххур; Чантархуьр /Чантаркент = Чантарахуьр /Чантархур; Чуьхверхуьр /Чуьхверкент = Чуьхверахуьр /Чухверхур; Ч1илихъ /Чилик = Ч1илихъ /Чилих; Шихидхуьр /Шихикент = Шихидхуьр /Шихидхур; Экен /Экендиль = Экен.
Ахцегь район /Ахтынский район = Ахцягь район /Ахцахский район.
Ахцегь /Ахты = Ахцягь /Ахцах; Гандурар /Гандирар = Гандурар /Гандур; Гъуьгъвез /Гогаз = Гъуьгъвез /Гугвез; Даштицур /Душтицур = Даштицур /Даштицур; Кучунар /Кчун =Кчунар /Кчун; Къурукалар /Куркал = Кьурукалар /Курукалар; Къутунхъар /Гдынк = Хътунхъар /Ктунк; Къучагъар /Курчах = Къучагъ /Кучах; Кьехуьл /Кахул = Кьвехуьл /Квехул; К1урук1нар /Балуджа = К1арук1нар /Карукнар; Лгар /Лгапиркент = Лгар; Макьар /Мака = Макьар /Макар; Мацар /Маза = Мацар; Мичегь /Миджах = Мичегь /Мичех; Теки /Текипиркент = Теки (Текип1ир) /Теки (Текипир); Ушугъ /Усух-Чай = Ушугъ /Ушуг; Ушур /Усур = Ушур; Хуьруьг /Хрюг = Хуьруьг /Хуруг; Хъуьляр /Хуля = Хъуьлар /Хулар; Цуругъ /Зрых = Цуругъ /Цуруг; Чепер /Джаба = Чепер; Ялахъ /Ялак = Ялахъ /Ялах; Ялцугъ /Ялджугъ = Ялцугъ /Ялцуг.
Докузпара район /Докузпаринский район = Самур район /Самурский район.
Къаладжух /Каладжух = К1елет1 /Келет; Къара-Кюре /Кара-Кюре = Каракуьре /Каракура; Мискискар /Мискинджа = Мискичка /Мискичка; Агъа-Ярагъ /Ашага-Яраг = Агъа-Ярагъ /Ага-Яраг; Азадугъли /Азад-Оглы = Гъугъван /Гоган; Берекахуьр /Береккент = Берекахуьр /Берекхур; Билбилхуьр /Билбилкент = Билбилхуьр /Билбилхур; Вини-Ярагъ /Юхари-Яраг = Вини-Ярагъ /Вини-Яраг; Гилиг /Гилияр = Гилияр /Гилияр; Гъепцягь /Гапцах = Гъабцагь /Габцах; Гьезерхуьр /Гезеркент = Гьезерахуьр /Гезерхур; Куркар /Кирка = Гаргар (Каркар) / Гаргар (Каркар); Къансавхуьр /Кансовкент = Къансавахуьр /Кансавахур; Магьмутхуьр /Махмудкент = Магьмутахуьр /Махмутахур; Мамраш /Мамраш = Мамрач /Мамрач.
Мегьарамдхуьруьн район /Магарамкентский район = Магарамхурский район.
Мегьарамдхуьр /Магарамкент = Мегьарамдхуьр /Магарамхур; Муьгъверган /Мугерган = Мегъверган /Мегверган; Советский /Советское = Ялцугъар /Ялцугар; Т1агьирахуьр /Тагиркент = Т1агьирахуьр /Тагирахур; Уружба /Оружба = Уружба /Уружба; Филер /Филя = Филер /Филер; Хакидхуьр /Хакикент = Хакидхуьр /Хакидхур; Хенджелк1еле /Ханджал-Кала = Хенжалак1еле /Хенжалакеле; Худжадхуьр /Хожжакент = Хужадхуьр /Хужахур; Хуьрел /Хорел = Хуьрел /Хурел; Ц1елегуьн /Целегюн = Ц1елегуьн /Целегун; Ц1ийихуьр /Новый поселок = ?; Чахчах /Чах-Чах = Чахчах /Чахчах; Чепелар /Джепель = Чепер /Чепер; Ярукьвалар /Ярукулар = Ярукьвалар /Яруквалар.
Хив район /Хивский район.
Агъа Архит1 /Ашага-Архит = Агъа Архит1 /Ага-Архит; Агъа Захит1 /Ашага-Захит = Агъа Сахит1 /Ага-Сахит; Агъа Ц1инит1 /Ашага-Цинит = Агъа Ц1инит1 /Ага-Цинит; Асадхуьр /Асакент = Асадхуьр /Асадхур; Вини Архит1 /Юхари-Архит = Вини Архит1 /Вини-Архит; Вини Сахит1 /Юхари-Захит = Вини Сахит1 /Вини-Сахит; Вини-Ц1инит1ар /Юхари-Цинит = Вини-Ц1инит1 /Вини-Цинит; Дардархуьр /Дардаркент = Дардарахуьр /Дардархур; Камархуьр /Камаркент = Камархуьр /Камархур; Кашанхуьр /Кашкент = Хашанхуьр /Хашанхур; Кьванц1ил /Конциль = Кьванц1ил /Кванцил; Кьулан-Захит1 /Орта-Захит1 = Кьулан-Захит1 /Кулан-Сахит1; Фиригъ /Фриг = Фригъ /Фриг; Хъукьвар /Куг = Хъукьвар /Куквар; Цацархуьр /Зазакент = Цацархуьр / Цацархур.
Кьурагь район /Курахский район.
Ашахуьр /Ашакент = Ашахуьр /Ашахур; Вини-Макьар /Юхари-Макьар = Вини-Макьар /Вини-Макар; Кьеп1ир /Кабир = Кьвеп1ир /Квепир; Кьуьчхуьр /Кочхюр = Кьуьчхуьр /Кучхур; К1ири /Икра = К1ири /Кири; К1ут1лар /Кутул = К1ут1лар /Кутлар; Усар /Усуг = Усар /Усар; Хпедж /Хпедж = Хпеж /Хпеж; Хпуькь /Хпюк = Хпуькь /Хпук; Хуьрехуьр /Хюрехюр = Хуьрехуьр /Хурехур; Шимихуьр /Шимихюр = Шимихуьр /Шимихур; Эхниг /Ахниг = Ахниг /Ахниг.
Дербент район.
Белиджи (Белиджи) = Цур (Белижджи) /Цур (Белиджи); К1улар (Куллар) =?; Моллакент (Моллакент) = Молладхуьр /Молладхур; Ц1ийи Фригъ (Новый Фриг).
Вац1арин ва курарин (дагъларин) т1варар дуьз кхьин къайдадиз хкидайла, абурал акьалтнавай ва чун чун чпихъ вердиш хьанвай т1варарихъ галаз санал, абурун къадим т1варар ишлемишунизни фикир гун:
Вац1арин т1варар.
Гуьлгер вац1 /Гюльгеричай = Гаргарвац1 (Гаргар) /Гаргарвац (Гаргар); Чирагъ вац1 /Чирагъчай = Чирагъвац1 /Чирагвац; Ст1ал вац1 /Ст1алчай = Ст1алвац1 /Сталвац; Ричал яд /Рычал-су = Рчал /Рчал; Рубас /Рубас = Неренвац1 /Неренвац; Самур /Самур = Кьулан вац1 /Куланвац /Алпан; Ахтычай /Ахтычай = Ахцахвац1 /Ахцахвац = Ч1вегьер /Чохар; Ч1ехичай /Чехичай = Ч1ехивац1 /Чехивац…
Курарин (дагъларин) т1варар.
Базар-дуьзуь /Базар-дюзи = Кич1енкур /Киченкур; Шалбуз дагъ /Шалбуздаг = Гъуцарсув /Гуцарсув = Алпан; Шагь дагъ /Шахдаг = Шагьдагъ /Шахдаг = Шарркур /Шарркур; Яру дагъ /Ерыдаг = Ярукур /Ярукур…
И т1варар 1966-йисуз чапдай акъатай Б.Талибован Лезги ч1аланни урус ч1алан гафаргандай къачунва. Ина ганвай бязи хуьрер къе амач, ц1ийиз арадал атанвай хуьрерин, майишатрин т1варарни ана гьатнавач. Гьелбетда, т1варар жуван ч1алалди гьик1 лугьузват1а, маса ч1аларани гьак1 хвенайт1а хъсан тир. Амма чи ч1ала бязи гьарфар куьмекчи лишанар галаз кхьизвайвиляй ва маса ч1алара чпихъ чара метлеб авай а лишанрин хуьникай файда авачирвиляй, таржумайра куьмекчи лишанар хуьн мумкин туш (мес., Кьеп1ир – Кепир).
Т1варарай чара ухшарар акъудунихъ галаз санал, бязи хуьрерихъ галай «къазмаярни» маса гафаралди, т1вараралди эвез хъувурт1а, белки, пис жедач. Къе аваданлу хуьрерал «къазма» т1вар хьун кутугнавач. Советское хуьр, Ц1ийи хуьр, Докъузпара район т1варарни къе чи руьгьдин т1алабунрихъ галаз, вахтунихъ галаз кьазвач. Хуьруьн майишатрал, карханайрал алай т1вараризни кьет1ен фикир гун, абур ц1ийи рекьив кьадайвал гуьнгуьна хтун чарасуз я. Чахъ чпин т1варар даим рик1ера хуьниз лайихлу тир кьегьал рухваяр авачиз туш эхир!
«Т1варара вуч авайди я-йе?» – мягьтел жеда бязибур. Т1варара вири ава: миллетдин тарих, култура... Т1варар милли къилихдин, кьат1ундин, къанажагъдин гуьзгуь я.

1990. («Коммунист" газетда чап авунай)
Категория: Мои статьи | Добавил: Фаиз (04.04.2014) | Автор: Фейзудин Нагиев E
Просмотров: 912 | Теги: лезгины, этническая среда, кавказ, названия, топонимика, дагестан, культура