Приветствую Вас, Гость
Главная » Статьи » Мои статьи

«Кьве «мим»-ни са «дал» са «гьей»-диз къурбан…»
Лезги зарийядин онтологиядай

Ялцугъ Эмин лезги халкьдин 18 асирдин эвелра зурба мазан хьайиди адан теснифрай аквазва. Амма гьайиф хьи, вичин эсеррин ктабар акъат таву-низ килигна, адакай халкьдин гегьенш къатариз гьеле хабар авач.
Ялцугъ Малла Мегьемед-Эмин Самур округдин Ялцугърин хуьре тах-минан 1670 йисуз хана. Бязи чешмейра Ялцугъ Эмин хайи-кьейи йисар 1698-1777 яз къалурнава. («Лезгийрин революциядин вилик квай девиррин лите-ратура». Мах.,1990.62-ч. «Лезги зарияр», Мах.2001.19-чин) Эгер и рекъемар дуьзбур ят1а, Алисултанан женгериз бахшнавай эсер (тахминан 1710 йис) Эмина 12 йисаваз туьк1уьрна. Зи фикирдалди ва адан шииррикай хкатзавайвал, Ялцугъ Эмин тахминан 1670 йисуз хана, 1715-йисуз мазан вич амач (вич еке патриот тир Я.Эминаз Гьажи Давуда Шемахидал вегьей жен-герикай, Гьажи Давудакай шиирар ст1у авач: я абур квахьнава, я а вахтунда мазан вич амач).
Сифтегьан к1ел-кхьин ада вичин буба Малла Абдулкеримавай къачуна. Гъвеч1и ч1авалай гат1унна Эминан рик1 халкьдин манийрални авазрал, ма-харални хкетрал алай. Ширин сес авай гададивай гьатта гьар са ашукьдин тегьердани манияр лугьуз алакьзавай. Акьулбалугъ хьайи жегьил Шир-вандиз акъатна. Гзаф жегьилрал гъалибвал къачур гуьзел ашукь Гуьлбарахъ галаз гьуьжетда Эмина лугьузва:
Зун Эмин я, “элиф-бей”-дай
Зи кьил фадлай акъатнава.
На цайиди, назлу Гуьлбар,
За гуьдай вахт алатнава.
Ширванда Сефивид Ирандин зулуматдиз акси яз къарагъай женгера Эминани (1707-1712 й.) иштарак авурди адан шииррай аквазва. Ам вичин девирдин савадлу ксарикай сад хьана. Хва кьейила лагьай шиирдай аква-звайвал, ада маллавални авуна. Эминаз вичин дидед ч1алалай гъейри араб, иран, эрмени, туьрк ч1аларни чида лугьудай. Мавлуд Ярагьмедован лугьунралди, Ялцугъ Эминахъ лезги ч1алалди туьк1уьрай шиирарни хьана, анжах абурукай чаз гьеле малум туш. Шаирдин ирсиникай ч1ехи пай квахьайдал гьич са шакни алач. А вядедин адет тирвал, Эмина вичин ши-ирар туьрк ч1алалди теснифиз хьана. Гьайиф ч1угвадай кар ам я хьи, Эми-нан ч1алар чал лап т1имил агакьнава. Ят1ани, и т1имил ч1аларайни адан устадвилин зурбавал, адан лезги къилих, адан хуррам къамат аквазва. Ялцугъ Эмин зурба, бажарагълу шаир я. Адан шииррин алем пуд тагъдикай ибарат я: ругьанивилин (диндин), ватанк1анивилин ва муьгьуьббатдин. Ша-ирдин ругьани ялварриз инамдин к1евивал ва михьивал, муьгьуьббатдин бендериз къешенгвални хамувал, ватанк1анивилин гьиссериз ва женгерин сегьнейриз бахшнавай ч1алариз кьакьан руьгьдин кьегьалвални хуррамвал, эпикадин генгвал хас я. Адан зарийя девлетлу я: нурлу къаматралдини туьнт рангаралди, михьи, керчек, кьакьан гьиссералди. Эсеррин ч1алан сергьятар генг ва дерин я, сирлу ва маналу я. Эминан гьар са гаф са зардиз тешпигь я. (Белки, гьавиляй ч1алар теснифзавайдаз зари лугьузват1а!). Адан ц1арариз ва гафариз севтлувал, къешенгвал, дамах хас я. Шаирдин ч1алай вичин къилихдин сабурлувални туьнтвал, рик1ин къалабулухни тешвиш аквазва. Эминан поэтика генг ва девлетлу я. Адан бейтерай (строфайрай) севтлу чар-чарар хьиз везинрин, рифмайрин авазар авахьзава, абурукай цуькверин атирар чк1изва. Эмин ч1алан Халис Устад я. Ам гафунив заргар хьиз къугъвазва. Гьа са вахтунда адан шиирра гафарин я кьитвал, я артуханвал, я шитвал, я кьадарсуз ширинвал авач. Делилар, къаматар, шикилар якъинбур, керчекбур я. Эмина бязи шииррин ц1арара араб гьарфарин куьмекдалди т1варар чуьнуьхзава: Мегьеммед Пайгъамбардин, вичин адахлийрин… К1анидан къамат, адан лайихвилер шаирди араб гьарфарин тамамвилерихъ галаз гекъигзава.
Гьайиф хьи, Ялцугъ Эмин хьтин зурба шаирдин теснифар къедалди чи халкьдин гегьенш къатариз малум туш. Алатай девиррин ч1алан устадрин бязи тезкъирар, гьайиф хьи, гелсуз квахьзава ва абур чи руьгьдин хазинади-вай къакъатзава. Гьатта къенин девирдани са бязибуру Ялцугъ Эминан дафт1арар, квахьна лугьуз, пуьркьверик кутазва. Рагьметлу шаир Насрул-лагь Нуриди к1ват1ай Ялцугъ Эминан туьрк ч1алалди кхьей шиирар авай дафт1арар зал адан хва Эфендиев Маила агакьарна. Вичелай Аллагь рази хьурай! Жувал агакьай вири шиирар за Ялцугърин жемятдин векилрин т1алабуналди лезги ч1алаз элкъуьрна. Амма тамам са йисан къене к1валахна чапдиз гьазурай Эминан шииррин к1ват1ал 1996-йисалай зи архивда къатканва...
Агъадихъ ц1арара араб гьарфар гутунвай Ялцугъ Эминан за жува т1ьрк ч1алай акъуднавай са шумуд эсер теклифзава).
Фейзудин Нагъиев.
1994-йис.

***
Кьве «мим»-ни са «дал» са «гьей»-диз къурбан,
Абурун тариф ясинда герек.
Суьре к1елдайла ачухна Кьуркьан,
Гьам бей, гьам элиф ясинда герек.

Агъаяр! Цяй ц1ай къачурди вужа?
Эхирдал дуствал акурди вужа?
Дерин гьуьлуьк ц1ай кутурди вужа?
Гьа зурба Маариф ясинда герек.

Ашкъид дережа вине, к1ениди,
Яхъ, твамир на чун чиле, к1ениди,
Вири Аллагьдин гъиле, к1ениди,
Мез ширин зи лиф ясинда герек.

Хамир, к1ениди, гуьгьуьл дуьнеда,
Тамир, к1ениди, сефил дуьнеда,
Сулейман кьена жегьил. Дуьнеда
Гьинва сур? Ариф ясинда герек.

Эминаз чидач лайих ви тайдиз,
К1енид, ша патав, агат вун тадиз,
Маралдин вилер акурт1а ярдиз,
Вилерин а йиф ясинда герек.

*Мегьеммед Пайгъамбардин т1вар: دﻤﻋﻤ

Я РЕББИ!

Я Ребби! Вун сад я, къараз алач Вал,
Зат1 авачиз Ви тесниф халис хьана.
Са «элиф-лам», са «гьей» -ни кьве «мим»-ни «дал»,
Са «гъей»-ни «лам», са «йей» -див салис* хьана.
Пак нурдикай на ат1 тесниф авуна,
Сад Аллагьди калам-салам акуна.
Я Реб! Ви чим, рагъ алемда акьуна,
Дуьнед малдал чун вири гьарис* хьана.

И дуьнйада дагъ галачир чил авач,
Инсан кьве пай кьве рак1арай физавач,
Гьим рагьман я, гьим шейт1ан я – чизавач,
Адам женнетдай хкай хабис* хьана.

Цуьквед хунчад кьуна рагар ал хьана,
Марвар патал билбил къати ц1ал кана.
Лагь, гьибуруз и чил ашкъид сал хьана
И дуьньяда, миддяйяр баис* хьана?.

Ялцугъ Эмин ви дидардиз атанва,
Султан гада, зун – вахъ, вун захъ агъанва.
Эгер гьи кас ашкъидивай ам хьанва,
Гьам захъ галаз зи т1алдин варис хьана.

Ал-Мугьаммад Гъали ﺊ ﻠ ﻏ دﻤﻋﻤ ﻠﺁ
*Салис – барабар, гьарис – темягь, хабис – иблис, баис – себебкар, тахсиркар.

ГЬЕЙВЕРЕ*

Сифтедилай чи рехъ дугъри икьрар я,
«أ Элиф» я ви буйдин гьунар, гьейвере.
«ت Тей» - тав я чин, вилер гъуьрчен картар я,
Къветренбур я ви акунар, гьейвере.

«ج Жим» - ви жамал авай варз ац1ай жедач,
«ح Гьей» - гьисабдихъ маса жуьре пай жедач,
«خ Хей» - хиялмир, варз ракъиниз тай жедач,
Зун акьулдин туш савдагар, гьейвере.

«د Дал»-да хенжел, гьар кьегьалдин сан гудай,
«ذ Зал» зикир я, ашукьбуру чан гудай.
«ر Рей» - Расул, «ز зей» - Зулжалалдиз ван гудай,
Кьамир жуваз гьич душманар, гьейвере.

«س Син» - ви сарар, ش «шин» ширин я садни чин,
«ص Свад - ض зват1» хьтин я майданда мадни чин,
«ط Т1ей - ز зей» хьтин нагагь акван фадни чин,
Къуватрикай жеч акьулар, гьейвере.

«عГьайн - غгъайн»-дин дерйаяр чал элкъвезва,
«ف Фей - ق къаф» к1елиз Аллагь патал элкъвезва,
«ك Каф - ل лам»-ни чи кьилин кук1вал элкъвезва,
Шам хьиз чина твамир рангар, гьейвере.

Эминаз «م мим - ن нун» патанди яр жедач,
«ه Гьей - و вав» вуча, ам майдандин яр жедач,
«ل Лам - أ элиф – أ ل ла», гьич дак1анди яр жедач,
«ى Йей» йалан я, гьахъ тапар я, гьейвере.

*Гьейвере – бейниван.

***
ى Йа Ребби, тек сад панагь, я вун зи,
ل Ла илагьа гваз гафар илаллагь!
و Вагьид тирдал вун хьайибур рази
عГьамиша мецел – ялвар: «я Аллагь!».

ن Нуьсрет герек я Гьазрет Алидвай,
م Мегьеммед Неби ч1ехи велидвай,
ل Лап руьгь халкь авур Аллагьнуридвай
ك Керим це чаз на, я Гьабибуллагь*!

ق Къадираллагьдин дирек герек я,
ف Фегьил-игьсан хьун берек герек я,
غ Гъей-гъурбатда са куьмек герек я,
ع Гьарам какатиз кич1е я валлагь.

ز Загьир я гьа къуз аман авурбур,
ط Т1агьарат гваз кап1, иман авурбур,
ز Зиллетсуз фида пашман тавурбур
س Сират1алдилай квачиз са гунагь.

(Шиирдин кьат1 амач)

*Гьабибуллагь – Аллагьдин гьабиб, Аллагьдин майил авайди, яъни Мегьеммед Пайгъамбар.
Категория: Мои статьи | Добавил: Фаиз (07.03.2016) | Автор: Фейзудин Нагъиев E
Просмотров: 180 | Теги: лезгины, кавказ, арабы, Ялцуг Эмин, патриотика, акростих, дагестан, поэзия