Приветствую Вас, Гость
Главная » Статьи » Мои статьи

ГУЬЗЕЛВИЛЕЛ КЬАРУ ЖЕНГЧИ МАЗАН
(Ялцугъ Эмин 1670 – 1715)
Лезги зарийядин вац1 гурлу айизвай мазанрикай сад тир Ялцугь Эмин чи к1елзавайбурун гегьенш къатариз, гьайиф хьи, гьелелигда чизвач. Амма мазандин секинсуз ва дерин гьиссеривди ац1анвай ч1аларихъ галаз таниш хьайи гьар са кас адан теснифрал гьейран ва кьару яз амукьда.
Сифтени-сифте Ялцугь Эминан са шумуд эсер "Лезгийрин революциядин вилик квай девирдин литература" (Магьачкъала, 1990 й.) к1ват1алдиз Насруллагь Нуридин таржумайра аваз акъатнай. Лезги эдебиятдин тарихда гьа сад хьтин т1варар, нисбаяр алай мазанар-зарияр гзаф гьалтзава, бязи вахтара сиверай к1ват1дайла абурун эсерар какахьни айизва. Гьа ихьтин агьвалат Ялцугь Эминан эсердин кьилелни атана. Чи виридан рик1ел алама жеди, Жамал Шагьмарданова вичин жанлу ва кьет1ен сесиналди ягъдай "Дилбер" мани: "Сифтедай на икьрардин гаф гана заз, Чара касдихъ янзава хьи къе, дилбер…". И ч1ал чи бязи литераторри Етим Эминан к1вачихъ ягънай. Садлагьайди, эхиримжи бейтина авай "Эмин" нисбадалди, кьведлагьайди, эсердин вичин еридиз килигна. Кьведни мазанар, кьведни Мегьемед Эминар, кьведни сад хьтин т1варар алай хуьрерай – Ялцугърилай (сад Самур округдин, муькуьди Куьредин), кьведни Аллагьдин рекье авай муъмин ксар. Кьве Эминан, кьве зурба мазандин арада гена мадни гзаф ухшарвилер ава (и кардиз талукь маса макъала герек жезва), анжах чпин девирри абур чара айизва: сад дуьнйадай хъфена муькуьди къведалди асирдин паюнин пай фена. Винидихъ чна т1вар кьур эсер Етим Эминан к1вачихъ ягъун – и кар вич Ялцугъ Эминан эсердиз къвезвай гьакъикъатдин къимет яз гьисабиз жеда.
Ялцугъ Эминан ч1алар Етим Эминан ктабра мадни ава, абурукай яз (1995-йисан ктабдай): "Агь, ширин мез, гуьрчег къамат, килиг заз!.." (Кьил хураваз фимир вун. 32-чин), "Десте-десте сейрандавай рушаркай…" (Ухшар туш. Гъ.Садыкъидин таржумада, 56-чин). Жуван гьазурнавай Ялцугъ Эминан ктабдик за и эсерарни кутазва. (Гъ.Садыкъиди таржума авур "Ухшар туш" ч1ал ц1ийиз таржума хъувунва).
Лугьуда хьи, гьар са мазандин рик1ин дуьнйа ва руьгьдин шикил адан эсерра жеда. Дикъетлу касдиз алцифай михьи цяй к1ане авай гьар жуьре рангарин къванер-бист1ияр аквадайвал, мазандин эсеррайни, садлагьана хкис тежедай, виле акьан тийидай, са гзаф терефар аквада. Гьа и фикирдал амал авурт1а, чи вилик Ялцугь Эминан ч1аларай зурба бажарагъ ва камал авай мазандин баркаллу къамат хкаж жезва. Эмина 1707-йисуз Илисудин султанатда Али-Султан кьиле аваз къарагъай женгера иштаракна. "Вишералди къилинжари къирмишна, Али-Султанди ик1ун къимишна /… Кешишди чаз: "Тергич хьи а чкаяр!", Султанди чаз: "Кук1вар гуржи акаяр!"– кхьизва Ялцугъ Эмина. Али-Султанан вик1егьвилиз ва кьегьалвилиз Эмина еке къимет гузва: "Эминаз чиз, виш женгинин гьасирдиз /Зур гуз Али-Султан жеда, я беглер". Вичин хва кьейила лагьай бейтерай аквазвайвал, Ялцугь Эмина уьмуьрда маллавални авуна: "Маллад багъда битмиш хьайи са цуьк тир". Ам Аллагьдин рекье абид кас, халис мусурман тирди адан ч1аларай керчекдаказ аквазва. Адахъ белки са рушни са гада хьана: "Тедин, вахан либас хьана ч1улавди". Ялцугь Эмин вичин девирдан савадлу инсанрикай сад хьана. Адаз дидед ч1ал тир лезги ч1алалай гъейри араб, фарс, туьрк ч1алар чиз хьана: "Илим гвайди агакьда хивез камалдин, Аллагьди пай виридаз ганва гьалалдин. Зунни ава гьавурда лацу-ч1улавдин, Негьви-серфни чида заз, квез я зи эгьраб?"– лугьузва негьвидикайни серфдикай (фонетикани морфология??? яъни грамматикадикайни склоненидикай) хабар авай мазанди. Гьелбетда, а ч1аван туьрк ч1ал – туьрк, фарс, араб ва са кьадар лезги гафарни какахьай са ч1ал тир (адаз мугъул ва я татар ч1ални лугьузвай, вучиз лагьайт1а "азербажан" лугьудай гаф ам ч1алан ва я халкьдин т1вар хьиз гьеле авачир, и маънада ам арадиз акъудун совет властдин гьунар я). Ялцугь Эминани гьа ч1алалди кхьиз ва вичин ашукьвилин маниярни лугьуз хьана. А девирда, яъни Ялцугь Эмина вичин эсерар теснифзавай ч1авуз, туьрк ч1алалди сифте кхьиз эгеч1ай ва чпелай азербажанрин кхьинрин зарийя гат1унзавай мазанар хьайи Вакъиф (1717-1797) ва Видади (1709-1809) гьелелигда хунни авунвач. Вичин девирдин зурба мазан хьайи Ялцугь Эмин азербажанрин зарийяда гьат тавунин эвелимжи себеб, белки, ам лезги хьун я.
Ялцугь Эминан эсерррай аквазвайвал адаз Низамидин, Хаканидин, Амир Хосров Дегьлевин ва маса мазанрин туьк1уьрунрикай гегьеншдаказ хабар авай.
"Ви ашкъидин хьел галукьай заз миск1ин куьз герек я? Зун Меккедихъ элкъвейт1ан ви рц1ам акваз гьелек я" (Дегьлеви).
"Туьк1уьрай са к1вал я вун, буйни я минбар, Салат гвай абиддиз галц1ам я мегьраб". (Я.Эмин).
Ялцугь Эминан теснифра муьгьуьббатдин бейтери кьет1ен чка кьазва. Сифетрин ва к1алубрин жигьетдай жуьрба-жуьрвал, фикиррин деринвал, гьиссерин ялав ва керчеквал, гекъигунрин ва къаматрин варлувал, ц1арарин ва рифмайрин къешенгвални ч1агайвал – ингье адан лирикадин баядриз хас тир лишанар. Гьа инал алава яз, мадни гафунин маъна, фикирдин уьлчме, тешпигьрин деринвални керчеквал – лугьуз жеда. А девирдин адетдин к1алубрихъ галаз, Я.Эмина вичин кьет1ен везин авай 8,9,10,11,12,13 гьижайрин бейтер теснифна. Гьар ц1арц1ин кьиле араб гьарфар тикрар жезвай т1варц1ибендера (акростихра) Эмина араб гьарфарин гуьрчегвални къешенгвал к1ани ярдин тарифдин лишанрихъ, иервилерихъ галаз гекъигзава:
Эвелдай дуьз, керчек ряхъ ваз ават1а,
"Элиф" я ви буйдин гьунар, я бенде.
"Тей" ви чин я, вилер - картар-жаллат1ар,
Къветренбур я ви акунар, я бенде.
Я.Эмин гафунихъ галаз къугьваз к1андай, гафунин вири терефрикай менфят къачуз алахъдай мазан я. Аку ада "ал" ("къачу", "яру" маънайра) гафунин омонимиядикай (яъни ванцелди садхьтин, маънадиз чара гафар) гьихьтин кфет къачузват1а:
Севдуьгуьм, ша зи чин-чинал къваз иер,
Чинал зилфер, чинал гьиссер ал-яру.
Чинал п1узар, чинал хъуькъвер, чинал хъвер,
Чинал галц1ам, чинай закат ал-къачу.
Гуьгьуьнин бейтера "виш" числителни мазанди 31 гьилера тикрарзава ва ам эсердин маънада-сюжетда жуфтдаказ твазва:
Вишра алад, вишра хъша, вишен ад,
Виш карванар, карванбашар вишни сад,
Вишда вилив хуьзва вишди, вишди мад
Вишдаз тай я, вишдаз семен-сал къачу.
Ялцугь Эминан бязи ч1алар к1елайла мадни ихьтин са фикир арадал къвезва: налугьуди, мазанди вичин рик1ин сидкьида авай, анжах кьве к1анидан ва я кьве сирдашдин арада хьана к1андай гафар-ч1алар бейтерин ц1арара сирлудаказ чуьнуьхзава: "Гьей" к1ялна, чун кьведни "дал"-дал къвазнава, Кьве "лам", кьве "мим", кьве "син" санал акуна.
Низ чида, "Гь" белки Эминанни адан ярдин арада хьайи рафтарвилерин, гьиссерин са дережа яз, "Д" абуру гьеле гат1ун тавунвай ц1ийи дережа тушт1а? Кьве "Л", кьве "М", кьве "С" санал акун (санал къалурун), белки, абур дустар-танишар я, я тахьайт1а чеб кьвед санал хьунин чарасузвал успат авун паталди Эмина гъизвай делилар я…
Мадни: Кьве "мим"-ни са "дал" са "гьей"-диз кьурбан ц1арара мазанди Мегьеммед пайгъамбардин т1вар тунва.
И ц1арара лагьайт1а тамам са келима сирда тунва: Са "элиф", "лам", са "гьей"-ни кьве "мим"-ни "дал", Са "гьей-ни "лам , са "йей"-ни салис хьана.
Белки, я туьркдалди, я арабдалди, я лезгидалди и гьарфарихъ чпин маъна ава жеди. Эгер мазанди лугьузвайвал фикир гайит1а, "Э"-ни "Л", "Гь"-ни "М" са патахъай, "М"-ни "Д", "Гъ"-ни "Л" муькуь патахъай ва кьилди амукьзавай "Й" (Йалцугьви?) – ибур вири салис (барабар) жезва, вири чпин мурадрихъ агакьзава.
Ялцугъ Эминан зарийядин сирер дериндай къечягъна, гигинар, чирунар гьелелиг вилик кума. Гигизвай касдиз, лезги ч1алахъ галаз санал, туьрк, фарс, араб ч1аларикайни чирвилер хьуни синагъ авунрин дережа мадни хкаждай. Низ чида мазандин рик1е мадни вуч сирер авайт1а. Белки, чна а сирер туп1алай авунни дуьз туш жеди. Амма и ц1арари абурун сагьиб а девирдин адетдин инсанрин жергедикай вичин камалдин деринвилелди, мазанвилин бажарагъдалди кьет1ендаказ хкатзавайдан шагьидвалзава.
Гьар жуьре вакъиайриз талукь эпик ч1аларай Я.Эмин лезги халкьдин кьегьал хва хьайиди, вичин халкьдин пакад йикъакай фикирри адак къалабулухвал кутурди аквазва: "…Генже турт1а мидяйарин муьгьуьрда, Гьик1 жеда бес чи гьал, хайи дегеяр? ". Маса ц1арара мазанди неинки вичин аямдиз, гьак1 несилдизни тагькимзава: "Ордубаддив агакьа вун: бине яхъ! Жезаирдин* тупарай йаъз к1елеяр, Тевриз къачу, Генжед девлет гьиле яхъ – Эмин шад яз, сад тир чи дагь-дереяр!".
Ихьтин патриот, миллетперес мазандихъ Гьажи Давудакай са ц1арни тахьуни анжах са фикир арадал гъизва: я чал ахьтин эсерар агакьнавач (эгер мазандихъ абур авайт1а), я гьа женгерик Гьажи Давуд экеч1ай вядеда (1712 йис) мазан вич сагь яз амач. И месэла гьелелигда ачухдаказ амукьзава, гуьгъуьнай мазандин уьмуьрдиз ва я туьк1уьрунриз талукь тир делилар, хабарар авай чарар (тезкьирар) чи гъиле гьат хъувурт1а, а меслэлайриз жавабарни, белки, жагьида.
Чна винидихъ т1вар кьур ктабдал амал авуна хьайит1а, Ялцугь Эмин 1698 йисуз хана ва 1777 йисуз рагьметдиз фена. Яъни мазан дуьнйадал 79 йисуз уьмуьр авуна. Амма и рекъемар керчекбур тирт1а, мазандин кьат1унрин тегьерди, хат1уни лугьузвайвал, Я.Эминахъ а девирдин девлетлу тарих аквадай теснифар мадни жедай (месела, 1712 йисалай 1777 йисалди). Абур авач (ва я аваз чал агакьнавач). Муькуь патахъай, чал агакьай эсеррикай са шумудал якъин тарих эцигиз жезва: абур якъин вахтунихъ, вакъиайрихъ галаз алакъа авайбур я. Эгер ктабдин рекъемрал аслу хьайит1а, Али-Султанан женгер гат1унай ч1авуз Эминан анжах 9 йис жезва. Гьелбетда, к1уьд йисавай аялди женгера иштарак авуникай, а дережадин ч1алар туьк1уьруникай лугьуз жедач. Зи фикирдалди, Ялцугь Эмин уьмуьрдин гзаф рекьер-хулер к1вачикай авур мазан я. А рекьера ада вичиз зегьметдин фуни къачуна, уьмуьрдин тежрибани; ада гьа девирдин ялавлу вакъиайрани иштаракна. Вичин эсеррай аквазвайвал, Али-Султанан женгер гат1унай вахтунда (1707 йисара) Ялцугъ Эмин 1) гьич тахьайт1а 30-40 йиса авай итим я, 2) "чранвай" мазан я. Инал гъайи делилар фикирда кьуна, чна Эминан йисарин рекъемар дегишарун теклифзава. Ак1 хьайила, мазан хайи йис 1667 – йис жезва (1707 – 30 = 1667), рагьметдиз фейи йис шарт1уналди Гьажи Давуд женгерик экеч1ай йис – 1712 къачурт1а жеда. И рекъемар са т1имил кьванни гьакъикъатдив кьадайбур яз хьайит1а, мазан 79 йисуз ваъ, тахминан 45 йисуз уьмуьр тухвана. Адан диндиз талукь тир эсеррай аквазвайвал, ам кап1-т1еат гвай халис муъмин кас тир. Адан уьмуьр вакъиайривди ац1айди хьана, адаз уьмуьрдин пис-хъсандакай т1ям акуна. Вичин хва кьейила лагьай ч1алуна Эмина вичин кьилел атай мусиббатдикай ва бедбахтвиликай арза ийизва.
Чархи-фелек, ви хьелди чан кайила,
Зи рикIин пад-майа фена, за вучин?!
АцIай сукIра пияла хьиз хъвайила,
Ам заз зегьер хьана фена, за вучин?!
Хва кьена вичиз зурба инад хьайи мазанди вич чиликай-цавукай пай ат1айди хьиз гьиссзава. Амма ам вичин сабур, агъайнивал хуьз алакьай, дердерикайни гъамарикай йад хъвайи, уьтквем рик1 авай инсан яз амукьзава. Уьмуьрдал кьарувал, гьейранвал, ашукьвал ада квадарзавач.
Хьелер сухна вилериз Зулжалалди,
Бухчад перем вегьена хьи винял зи.
Ахь, икьван фад вучзавай и ажалди!
Тай-тушеркай чара фена, за вучин?!
Мазанди вичиз гьич са девирдин хараривайни к1удиз тежер хьтин тимтал теснифна. А тимтални адан теснифар я.
Ялцугь Эмин хьтин зурба дережадин мазандин эсерар таржума айидай касдал къвезвай жавабдарвиликай хабар аваз, зун мазандин эсерар лезги ч1алаз элкъуьриз эгеч1на. Белки, Эминан ч1аларин гьар са ц1арц1и рик1из таъсирначирт1а, абур рик1яй феначирт1а, бажагьат зун и кардив эгеч1дай. Амма и к1валахдин нетижадиз къимет анжах к1елзавайбуру гуда.
"Зун хъфида, амукьда зи хиялар, Саламат хуьх, мийир вуна хиянат. Мягьшерд йикъуз ахъая заз ви т1алар, Минет я, хьуй тек ви рик1е аманат",–лагьай мазандин хиялар, фикирар, дердер-гьамар вири чав гума ва лезги халкь сагъ амай кьван гагьда гумукьда.

Фейзудин Нагъиев
1994.
Категория: Мои статьи | Добавил: Фаиз (07.03.2016) | Автор: Фейзудин Нагъиев E
Просмотров: 277 | Теги: лезгины, кавказ, Ялцуг Эмин, дагестан, поэзия, Етим Эмин, нагиев